Bulgaristan’daki Müslüman-Türk toplumunun dini ve kültürel kimliğinin şekillenmesinde önemli bir yere sahip olan Sofya Yüksek İslam Enstitüsü, Bakanlar Kurulu’nun 9 Mart 1998 tarihli 15 numaralı kararıyla kurulmuştur. Başlangıçta Yarı Yüksek İslam Enstitüsü olarak faaliyet gösteren okul, bu kurumun kapanmasının ardından onun ilmi mirasını devralarak eğitim-öğretim faaliyetlerini sürdürmüştür.İslam
Kuruluşundan itibaren yalnızca dini eğitim veren bir kurum olmanın ötesine geçen Sofya Yüksek İslam Enstitüsü, Bulgaristan Müslüman Türk toplumunun ilmi ve kültürel gelişimine yön veren önemli bir merkez hâline gelmiştir. Enstitü bünyesinde yürütülen eğitim faaliyetleri, öğrenciler arasında fikri üretim ve akademik paylaşım ortamının oluşmasına katkı sağlamış, bu ilmi dinamizm öğrenci faaliyetlerinin kurumsallaşmasını ve yayın faaliyetlerinin gelişmesini beraberinde getirmiştir. Bu süreçte kurulan Öğrenci Derneği ile onun yayın organı olan Kalem dergisi, enstitüde gelişen ilmi ve kültürel hareketliliğin en önemli ürünleri olarak ortaya çıkmıştır.
Enstitü bünyesinde öğrencilerin sosyal, kültürel ve ilmi faaliyetlerini koordine edecek kurumsal bir yapıya duyulan ihtiyaç, 1999–2000 yıllarında gerçekleştirilen metin yazımı, gazetecilik ve bilimsel araştırmacılık seminerleriyle daha belirgin hâle gelmiştir. Bu seminerler, öğrenciler arasında ortak çalışma kültürünün gelişmesine ve kurumsal bir öğrenci yapılanmasının oluşmasına zemin hazırlamıştır.
2000–2001 eğitim-öğretim yılında başlatılan çalışmalar neticesinde Öğrenci Derneği kurulmuş, hazırlanan tüzüğün onaylanmasıyla birlikte öğrencilerin ilmi, kültürel ve sosyal faaliyetlerini yürüten resmî bir yapı hâline gelmiştir. Dernek, yalnızca öğrencilerin temsil edildiği bir teşkilat olmakla kalmamış, ilerleyen yıllarda gerçekleştirilecek birçok akademik ve kültürel faaliyetin de merkezini oluşturmuştur. Bunların başında ise Kalem dergisinin yayımlanması gelmektedir.
Kalem dergisi, Sofya Yüksek İslam Enstitüsü öğrencileri arasında gelişen ilmi ve fikri hareketliliğin tabiî bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Derginin fikri altyapısını, İbrahim Hatipoğlu tarafından düzenlenen metin yazımı seminerleri oluşturmuştur. Bu seminerler sayesinde öğrenciler araştırma yapma, düşüncelerini yazılı olarak ifade etme ve ilmi metin kaleme alma konusunda önemli bir birikim kazanmışlardır. Nitekim derginin ilk sayısında yayımlanan yazıların büyük bir bölümü bu seminerlerde hazırlanan metinlerden oluşmaktadır.
Dolayısıyla Kalem’in ilk sayısı yalnızca yeni bir öğrenci dergisinin yayımlanması değil, Bulgaristan Müslüman Türk gençliği arasında yazılı düşünce kültürünün gelişmeye başladığını gösteren önemli bir dönüm noktası niteliğindedir.
Kalem, 2000–2003 yılları arasında din, tarih, eğitim ve kültür alanlarında yayımlanan bir öğrenci dergisi olarak faaliyet göstermiştir. Toplam dokuz sayı yayımlanabilen derginin planlanan onuncu sayısı ise maddi imkansızlıklar ile kurucu kadronun mezun olması sebebiyle yayımlanamamıştır. Buna rağmen dergi, yayınlandığı dönemde öğrencilerin ilmi düşünce, yazılı ifade ve akademik üretim becerilerinin gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır.
Dergi, Öğrenci Derneği’nin yayın organı olarak dini, tarihî, eğitim ve kültürel içerikli yazılara yer vermiş; yalnızca öğrencilerin duygu ve düşüncelerini ifade ettikleri bir mecra değil, aynı zamanda yazma kültürünü geliştiren önemli bir eğitim ortamı olmuştur. İlk sayıda yer alan editör yazısı da derginin temel amacının Bulgaristan Müslümanlarının dini, sosyal ve kültürel hayatına katkı sunmak olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Kalem kısa süre içerisinde Bulgaristan sınırlarını aşarak Türkiye’deki ilim adamlarına ve akademisyenlere de ulaştırılmıştır. Dergi hakkında yapılan değerlendirmeler, gençlerin ortaya koyduğu bu girişimin ilmi çevreler tarafından takdir edildiğini göstermektedir. Özellikle İbrahim Hatipoğlu’nun tavsiye ve değerlendirmeleri, derginin gelişim sürecine önemli katkılar sağlamıştır.
Kalem’in dikkat çeken özelliklerinden biri de öğrenciler ile öğretim üyelerini aynı yayın çatısı altında buluşturmasıdır. Dergide dini ilimler, tarih, eğitim, ahlâk, kültür, gençlik ve Bulgaristan Müslümanlarının güncel meseleleri üzerine çok sayıda makale yayımlanmıştır. Türkçe ve Bulgarca yazıların birlikte yer alması ise derginin hitap alanını genişletmiş ve iki dilli ilmi bir yayın hüviyeti kazanmasını sağlamıştır.
Kalem yalnızca makalelerin yayımlandığı bir dergi olmamış, öğrencilerin yazma cesareti kazandıkları, araştırma yöntemlerini öğrendikleri ve akademik üretim alışkanlığı edindikleri bir okul vazifesi de görmüştür. Birçok öğrenci ilk ilmi yazısını bu dergide yayımlama imkanı bulmuş, böylece ilerleyen yıllarda akademik ve mesleki hayatlarında önemli bir tecrübe edinmiştir.
Yayın hayatı boyunca dergide kitap tanıtımları, kültürel değerlendirmeler, köşe yazıları ve Bulgaristan Müslüman toplumuna dair haberler de yer almıştır. Bu yönüyle Kalem, yalnızca bir öğrenci yayını değil, Bulgaristan Müslümanlarının dini ve kültürel hayatını yansıtan önemli bir iletişim platformu merkezini oluşturmuştur.
Sonuç
Kalem dergisi, Sofya Yüksek İslam Enstitüsü öğrencileri arasında ilmi, fikri ve kültürel hayatın gelişmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Yayınlandığı dönemde öğrencilerin duygu ve düşüncelerini yazılı olarak ifade edebildikleri, araştırma yapma alışkanlığı kazandıkları ve ilmi üretime yöneldikleri önemli bir kültür ortamı oluşturmuştur. Dergide yayımlanan yazılar sayesinde öğrenciler hem yazarlık tecrübesi edinmiş hem de akademik özgüven kazanmışlardır.
Her ne kadar yayın hayatı dokuz sayı ile sınırlı kalmış olsa da Kalem, Bulgaristan Müslüman – Türk toplumunun yakın dönem kültür ve eğitim tarihinde kalıcı izler bırakmıştır. Dergi etrafında yetişen öğrencilerin önemli bir kısmı daha sonra imam, müftü, akademisyen, öğretmen ve yönetici olarak toplumun dini ve kültürel hayatında etkin görevler üstlenmiştir. Bu yönüyle Kalem, yalnızca bir öğrenci dergisi değil; Sofya Yüksek İslam Enstitüsü çevresinde gelişen ilmi ve kültürel hareketliliğin yazılı hafızasını oluşturan önemli bir yayın organı olarak değerlendirilmelidir.
