Osmanlı Devleti’nin siyasi kudretini gösterdiği, kültür ve sanatla taçlandırdığı XVI.yüzyıl, Balkan coğrafyasının da önemli bir ilim ve edebiyat sahasına dönüştüğü müstesna bir dönemdir. Balkanlar’da yetişmiş şairler, klasik Türk edebiyatına yön veren edebi bir ortamın oluşmasına da etki etmişlerdir.
Vardar Yenicesi (şimdiki ismi Giannitsa) I.Murat zamanında Osmanlı Devleti’ne dahil olarak 19.yüzyıl başlarına kadar Osmanlı egemenliğinde kalmıştır.Nitekim Osmanlı Devleti’nin siyasi alanda en güçlü olduğu dönem bilindiği gibi 16.yüzyıldır.Yapılan incelemeler sonucunda da Yunanistan doğumlu şairlerin 27’sinin 16.yüzyıl şairi olduğu tespit edilmiştir.Bunlardan 17’si Vardar Yeniceli,5’i Selaniklidir. Klasik edebiyatın oldukça etkili olduğu ve güçlü şairlerin çıktığı Yunanistan sınırları içinde yer alan şehirlerden en önemlileri Vardar Yenicesi, Selanik ve Girit’tir.[1]
Usûlî, bu zengin kültürel birikimin içerisinde yetişen, estetik anlayışını başarıyla yansıtan, tasavvufî düşüncelerini merkeze alan eserleriyle bir şair menbaı olan Vardar Yenicesi’ndendir. Kınalızâde Hasan Çelebi, bu şehir için “Mecmua-ı şuarâ ve menba’ -ı zurafâ”[2] ifadesini kullanmıştır.Onun şiirleri döneminin klasik şiir anlayışını yansıtmakla kalmayıp Balkan coğrafyasının kültürel çeşitliliğine ve irfan geleneğine de ayna tutmaktadır.
Usûlî’nin bir divanı ve divan nüshalarının içerisinde yer alan hadis tercümesi ve Yenice şehrengizi ile birlikte bilinen üç eseri vardır.
Asıl adı Abdullah’tır. Bazı kaynaklara göre öğrenimini tamamlamasının ardından ilmiye mesleğine girmek üzereyken tasavvufa yöneldi. Bir süre sonra İbrâhim Gülşenî’ye bağlanmak için Mısır’a gitti ve ona intisap etti. Şeyhi 1534 yılında vefat edince Yenice-i Vardar’a döndü. Ömrünün geri kalan kısmını Gülşenîliği Rumeli’de yaymakla geçirdi; bir yandan da akıncı beylerine musâhiplik yapıyordu. Evrenosoğlu Abdi Bey’den yardım görerek onunla bazı Rumeli şehirlerini dolaştı ve doğduğu şehirde vefat etti. Usûlî’nin ölümüne, “Vâh kim gitti Usûlî derd-mend” (945/1538-39) mısraı ile tarih düşürülmüştür.
Latîfî, Usûlî’nin şiirlerinin çoğunlukla Seyyid Nesîmî tarzında yazılmış öğüt ve ilâhilerden meydana geldiğini, zamane dervişmeşreplerinin şaire “Fazlullah-ı Sânî”, “Sırr-ı Nesîmî” dediklerini kaydeder. Âşık Çelebi, Usûlî’yi Sünnî inancına aykırı hareketlerde bulunan şairler zümresine dahil eder ve ağır bir dille eleştirir. Kınalızâde’nin, “Sûfiyâne şiirleri ve fakr u fenâya dair sözleri vardır” demekle yetindiği görülmektedir. Gerek tezkirelerde verilen bilgiler gerekse şiirlerinden hareketle Usûlî’nin ârif, derviş, kalendermeşrep, kimseye boyun eğmeyen, kanaat içinde yaşamayı şiâr edinmiş, pervasız, coşkun, dolayısıyla melâmet neşesini ve ilâhî aşkı daima ön planda tutan bir kişiliğe sahip olduğunu söylemek mümkündür.[3]
Tasavvuf, Osmanlı şiirinin anlam dünyasını şekillendiren, İslam medeniyetinin düşünce dünyasını yansıtan önemli kaynaklardan biri olmuştur. Tasavvufî kavramlar, şairler tarafından hem gerçek hem de mecazî anlamlarla kullanılarak sûfiyane şiirler oluşturulmuştur. Bu şiirler, tasavvufun esaslarını ve adabını anlatırken, tasavvuf da şairlerin eserlerine dil ve mana derinliği katmıştır. Tasavvufî şahsiyetler ise tarikat büyüklerini içerir.[4]
Usûlî’nin yaşadığı dönemde de yalnızca şairler değil, mutasavvıflar da yetişmiştir.Dönemin şairleri bu manevi atmosferden etkilenmiştir. Nitekim Osmanlı şiiri tasavvuf düşüncesinden ayrı düşünülemeyecek bir kültürel muhayyileye sahiptir.Usûlî de medrese öğreniminden sonra tasavvufa yönelmiştir. ‘‘Zâl-i dünyaya gönül virme Usûlî var iriş / Gülşenî dirler vilayet içre bir er var imiş ’’ [5] diyerek İbrahim Gülşenî’nin Kahire’de temellerini attığı Gülşenîlik tarikatına intisap etmiştir.Gülşenîlik, Osmanlı’da tasavvufi bir yönelim olmaktan çıkmış; aynı zamanda şiir ve musiki alanını da etkisi altına almıştır.
Usûlî, şiir dünyasını bu inanç esaslarıyla ve tasassvufî bir bakış açısıyla şekillendirmiştir. Latîfi, tezkiresinde onun şiirlerinin Seyyid Nesîmî çizgisinde olduğunu ve mana itibariyle Hurûfîlik etkisinde kaldığını bu sebeple dönemin dervişlerinin ona Fazlullâh-ı Sani ve Seyyid Nesîmî sırrı dediklerini belirtmiştir. Öyle ki bu düşüncenin sebebi Nesîmî’nin şiirlerine nazireler yazması ve bir gazelini de tahmis etmiş olmasıdır:
Nükte-i sırr-ı nefahtudan çün urdun bir demi
Noḳṭa-i vâḥidde derc itdün sevâd-ı a’zamı
Yani kıldun nüsḫa-i kübrâ vücûd-ı âdemi
Kâf ile nûndan yaratdun on sekiz bin âlemi
Kudretünle erba’in günde temâm oldı cesed[6]
Divanın ilk gazelinde Hallac-ı Mansûr’un ‘‘Ene’l-Hak’’ sözüne telmihte bulunması ve vahdet-i vücûd bakışıyla, Hurûfî düşüncede insanın; Allah’ın isim ve sıfatlarının aynası olduğu tezahür etmektedir:
Vücûd-ı Mutlakun baḥri ne mevci kim ider peydâ
Ene’l-Hakk sırrını söyler eger maḫfî eger peydâ[7]
İlk mısrada geçen vücûd-ı mutlak, Hakk’ın varlığıdır. Ezeli ve ebedi olan O’dur. Bahr (deniz) mutlak varlığı,mevc (dalga)ise O’nun bu cihandaki tecellilerini temsil etmektedir. Kul, nefsinden tamamen sıyrılarak fenafillah mertebesine ulaşabilmeli ve kendi benliğini bir kenara bırakarak, hakikati yani Allah’ın varlığını müşahede edebilmelidir. Mahfî ve peydâ tezatlığıysa Allah’ın gizli ve açık tecellilerine işaret etmektedir.Varlık âlemindeki her şey gizli ve açık aynı hakikati dile getirmektdir.Beyit Hallac-ı Mansûr’un vahdet-i vücûd anlayışıyla yorumlandığında bütün varlıkların İlahi hakikatin tecellisi olduğunu söylerken Hurûfî çizginin insanı ,İlahi sırların aynası kabul eden görüşüyle de bir parallellik kurmaktadır.
Usûli, kalendermeşrep, Allah âşığı, müstağni bir kişilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Aşık, ne kadar gam çekerse o kadar çok Allah’ yakınlaşacaktır. O da bu tasavvuf yolunda başına gelecekleri kabul etmiş ve teselliyi de bu yolda çekeceği dertlerde bulmuştur. Kendisini ehl-i dert olarak tanımlamıştır.
Ehl-i derd ol ehl-i derd ol ehl-i derd ol ehl-i derd
Ey Uṣûlîden su’âl idüp tesellâ isteyen[8]
Tasavvufta dert, insanı Allah’a yakınlaştıran en önemli sermayelerden biridir. İnsanın arzularını ve nefsini terbiye etmesi için dert ehli olması, göstereceği sabır ve mücadeleyle yoğrulması gerekmektedir.Ehl-i dert olmak hakikat arayışında samimi olmaktır.Tesellinin de yine aşığın bağrında taşıdığı gamlarla olacağını belirtmiştir.Dert,aşığın dermanıdır ve manevi iştiyakı artırır.Tasavvuf,dünyanın süsünden yüz çevirmek,insanların meylede geldiği geçici lezzetlerden korunmak,halk ile beraber ,Hakk’a yönelmektir.[9]
Müstağni kimliğini şiirlerinde aşikar eden Usûlî,bu dünyaya önem vermemekte,Hakk’ın rızasını kazanmak için dünyevi heveslerle mücadele etmektedir.İlahi aşkın yerleştiği kalpte artık dünya arzuları,nefsi istekler çatışmaya başlamaktadır.
Dilde ḫaylîden ḫayâl-i zülf-i dilber var imiş
Cânum içinde yatur bin başlu ejder var imiş[10]
Zülf; tasavvufta hiç kimsenin ulaşamadığı gaybî hüviyet ve kesrettir. Hakk’ın zâtı ve künhü anlamına gelmektedir. Tasavvufta “zülüf” sembolünün karşılığı olan kesret ise Arapça, çokluk demektir. Vahdetin zıddıdır. Mevcudatın varlığını, Allah’tan bilmeye de vahdet denir. Her varlıkta Allah’ın gücünü görmek kesrette vahdeti görmek demektir.[11]
Beyitte geçen hayal-i zülf-i dilber yani sevgilinin saçının hayali Hakk’ın sırlarıdır.Bu sırlara vâkıf olmayı düşleyen âşık,bu hayali sürekli gönlünde taşır.Hakikat yolunda bunun tefekkürüyle yol alır. Hakikate ulaşmak isteyen âşık, içindeki bin başlı ejderle mücadele etmelidir.Hakikati perdeleyen her engeli aşmak için bu manevi çileyi çekmelidir.Bin başlı ejder, aynı zamanda İlahi aşkın yakıcılığı ve verilen manevi mücadelenin mazmunu olarak okunur.Beyit zahirde bir sevgilinin saçına duyulan özlem gibi görünse de bâtında İlahi hakikate ulaşma iştiyakını sembolize eder.
Usûlî’nin şiirleri, klasik Türk şiirinin estetik anlayışını tasavvufî yaklaşımla zenginleştiren bir muhtevaya sahiptir. Şair, tasavvufi kavramları klasik şiir dünyasının mazmunlarını kullanarak yer yer söz sanatlarıyla yalnızca estetik bir unsur olarak ele almamış ve Mutlak hakikati açıklayan remizler haline getirmiştir. Gülşenî olarak tanınan Usûlî bir mutasavvıf olarak şairlik kudretini eserlerinde şiirselliğini kaybetmeden didaktik olarak da kullanmıştır.Sembolik ve mecazlarla örülübir şiir dili kurmuştur ve çok katmanlı bir anlam dünyası oluşturmuştur.
Sonuç olarak Usûlî’nin şiir dünyası ,Gülşenî kolunun tasavvuf anlayışıyla sembolik düşünce sisteminin kesiştiği kendine has bir zemin oluşturmuştur.Klasik şiirin mazmunlarını tasavvufi anlamlarla yeniden yorumlayarak hem estetik hem de zihni açıdan güçlü bir şiir dili ortaya koymuştur.O, XVI.yüzyılın Balkan sahasında yetişmiş mutasavvıflarından biri olarak yalnızca sanatçı kudretiyle var olmamış,tasavvufi derinliği ve anlatım gücüyle de dönemini etkilemiş bir isim olarak edebi dünyamızda dikkate çeken bir şairdir.Şiirleri ve diğer mensur eserleri yalnızca edebi bir metin olarak olarak değil aynı zamanda Osmanlı toplumunu etkileyen tasavvufi yapıları anlamak ve bu düşünce etrafında şekillenmiş geleneği şiir diliyle hissetmek için okunmalıdır.

(Meşâirü’ş-şuarâ’da bulunan Usûlî minyatürü.)
[1] Sema Çapın, ‘‘Tezkireler Işığında Yunanistan Doğumlu Divan Şairleri’’, Journal of Balkanistic Language and Literature,2022,s.82.
[2] Kınalızade Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş- Şuarâ, c.I., Ankara, 1978, s. 166.
[3] Bayram Ali Kaya,‘‘Usûlî’’,Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.42(İstanbul TDV Yayınları,2012),213.
[4] Vildan S.Coşkun, ‘‘Osmanlı Edebiyatı ve Tasavvuf’’, ESTAD: Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 7/2 (Haziran 2024), 597.
[5] Âşık Çelebi, Meşâ’irüş-şuarâ,141.
[6] Salih Yılmaz,Gülşenî Gelenekte Şairler,Eserler ve Kavramlar(İstanbul:Erkam Yay.,2024)s.121.
[7] Usûlî, Usûlî Divânı,haz. Mustafa İsen (İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı,2020),s.144.
[8] Usûlî, Usûlî Divânı, s.264.
[9] Mahir İz, Tasavvuf: Mahiyeti, Büyükleri ve Tarikatler, haz. M.Ertuğrul Düzdağ (İstanbul:Kitabevi Yay.,2014)s.28.
[10] Usûlî, Usûlî Divânı, s.203.
[11] Ethem Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul, Anka,2004,s.681-682,736.