Bulgaristan Türk Basını tarihinde önemli bir yere sahip olan ve 1946-1960 yılları arasında yayımlanan “Eylülcü Çocuk” gazetesi, sadece bir çocuk yayını olmanın ötesinde, dönemin sosyalist rejiminin ideolojik hedeflerini Türk çocuk kitlesine ulaştırmada kritik bir araç olarak işlev görmüştür. Bu makale, yazarın ulaşabildiği 1960 yılına ait 23 sayısının içeriğini nitel analiz yöntemi ve tematik analiz çerçevesinde inceleyerek, gazetenin dönemin çocukları üzerindeki etkisini, kültürel ve eğitimsel katkılarını bilim dünyasına sunmayı amaçlamaktadır.
Gazetenin Kuruluş Amacı ve Metodoloji
“Eylülcü Çocuk”, dönemin “Septemvriyçe” organizasyonunun yayımladığı Bulgarca gazetenin Türkçe eki olarak, Bulgaristan’da 9-14 yaş arasındaki çocuklara yönelik olarak yayımlanmıştır. Gazetenin temel hedefi, Bulgaristan’da 1944 devrimi sonrası yerleşmeye başlayan sosyalist rejimi, ülkedeki en büyük azınlık olan Bulgaristan Türklerine benimsetmek ve çocukları sosyalizm ruhunda yetiştirmekti. Devlet desteği sayesinde “Eylülcü Çocuk”, diğer Türkçe çocuk süreli yayınlarının ulaşamadığı büyük bir tiraja ulaşmıştır. Bu durum, gazetenin içeriğinin incelenmesini dönemin en geniş çocuk kitlesine ulaşan yayın olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır.
Çalışmamız, gazetenin son yayın yılı olan 1960 yılına ait 23 sayının içeriğini, nitel araştırma yöntemlerinden tematik analizi kullanarak incelemiştir. Bu analiz sonucunda, gazetenin haftada bir yayımlandığı ve her sayının genellikle dört sayfadan oluştuğu tespit edilmiştir. Gazete, hitaplarında çocukları basitçe okuyucu olarak değil, “Aziz piyonerler” şeklinde birer örgüt üyesi olarak konumlandırmıştır. Bu bakış açısı, içeriğin tamamında işlenen ana temaları şekillendirmiştir.
İşlenen Ana Temalar: İdeolojik Temeller
1960 yılı boyunca “Eylülcü Çocuk” gazetesinde işlenen ana temalar, sosyalist ideolojinin aşılanması, emek bilincinin yüceltilmesi, uluslararası barışın savunulması ve din karşıtı eğitimin güçlendirilmesi üzerine odaklanmıştır.
1. Sosyalist İdeoloji ve Parti Sadakati
Gazetenin en temel amacı, çocuklara sosyalist birey olma bilincini kazandırmaktı.
Gazetenin ana sloganı “Sosyalizm davası için, yurdumuzunn saadeti için hazır ol!” olup, bu slogan her sayının ilk sayfasında yer almıştır, böylece çocuklara sürekli neye hazır olmaları gerektiği telkin edilmiştir.
Parti’ye olan sadakat ve minnet, yılbaşı kutlamasında dahi vurgulanmıştır. Lider figürleri, çocuklar için idealize edilmiş örnekler olarak sunulmuştur; Lenin adı dünyadaki en güzel ad olarak nitelendirilmiş, Hruşçov Yoldaş “Büyük barış savaşçısı” olarak anılmış, ve Komünist Parti’nin kurucusu Dimitır Blagoev’in Türklere de yardım eden bir lider olduğu belirtilmiştir.
2. Emek, Üretim ve Tarım Bilinci
Sosyalist ahlakın merkezinde kolektif emek ve üretim bilinci yer almıştır. Gazete, “Aferin Çalışkanlara” gibi köşelerle, öğrencilerin sadece ders çalışmakla kalmayıp, tarım kooperatiflerinde (TKZS) çalışarak (demir toplama, fidan dikme, pamuk toplama gibi) elde ettikleri başarılara övgüler yağdırmıştır. Bu çalışmalar, “Müşterek emekle hayat yuğrulsun” gibi ifadelerle desteklenmiştir. Başarılar somut ödüllerle teşvik edilmiştir; örneğin, yumurta toplama hedefini aşan Selime ve Meliha kardeşler, fotoğraf makinesi ve Sovyetler Birliği gezisi ile mükâfatlandırılmıştır. Çalışkanlık ve disiplin, Türk öğrencisi Sayit Ferhadof’un piyoner TKZS’sine başkan seçilme sebebi olarak gösterilmiştir. Çocuklar için kolektif tarım çalışması, ülke çapında bir yarışma niteliğinde sunulmuştur.
3. Uluslararası Barış ve Anti-Emperyalizm
Gazete, uluslararası barış temasını sürekli işlemiş, Sovyetler Birliği’ni bu barış davasının öncüsü olarak göstermiştir. Bu tema, aynı zamanda anti-kapitalist duruşu pekiştirmek için kullanılmıştır. Kapitalist sistemin eleştirisi, özellikle komşu Türkiye Cumhuriyeti üzerinden yapılmıştır. Türkiye’den alınan haberler “Asrımızın yüz karası” başlığıyla verilmiş; açlık, sefalet ve eğitimsizlik ön plana çıkarılmıştır. Türkiye’de bir babanın dönemin Başbakanı Menderes için oğlunu kurban etmek istemesi gibi aşırı örnekler kullanılarak, kapitalist yönetimin halkı köleleştirme aracı olarak gösterildiği iddia edilmiştir.
4. Eğitim ve Din Karşıtı Söylem
Eğitim, gazetenin üzerinde durduğu bir diğer kritik konudur. Okul eğitimi, sosyalist şuurun kazandırılması için vazgeçilmez bir görev olarak sunulmuş; okulu bırakma eğilimi gösteren çocuklar dahi piyoner teşkilatının çabasıyla okula geri dönmeye teşvik edilmiştir (Emine örneği).
Ancak eğitimle ilgili en dikkat çekici unsur, dil eğitimi ve din karşıtı eğitimdir. Türkçe yayımlanmasına rağmen, gazetenin amacı Türkçeyi geliştirmek değil, Türk çocuklarına Bulgarcanın önemini öğretmekti.
Bulgarca “ikinci ana dilimiz” olarak lanse edilmiş, Bulgarcayı öğrenme hızını artırmak için “Konuşma Kılavuzu” (Razgovornik) ve Bulgarca-Türkçe sözlük köşelerine yer verilmiştir.
Din karşıtı eğitim ise sistemli ve güçlü bir şekilde işlenmiştir. İslam dininin farzlarından olan oruç ibadeti, mizahi ve alaycı bir üslupla ele alınmış (Nasrettin Hoca hikayesi). Dindar karakterler, (nenesinin sözüyle oruç tutan ve sınavdan zayıf alan Ramadan gibi) başarısız ve gerici figürler olarak gösterilmiştir. Aksine, dini inançları terk edip bilime inanan çocuklar (Ali Hasanof) ise idealize edilmiştir. Gazete, yayımladığı cevap yazılarıyla, dindar olmanın (oruç tutmak, camiye gitmek) bir piyonere yakışmayacağını açıkça belirtmiş; dinin, insanları zehirleyen ve kapitalistlerin köleleştirmek için kullandığı bir araç olduğunu vurgulamıştır. Aile büyüklerinin dini konulardaki nasihatlerinin ciddiye alınmaması gerektiği alt mesaj olarak verilmiştir.
Gazetenin Dili ve İşlevi
“Eylülcü Çocuk” gazetesinde kullanılan dil, hem çocuk okuyucuya yönelik sadeliği hem de güçlü ideolojik hedefleri bir arada barındırmıştır. Dil, açık, anlaşılır ve kısa cümlelerden oluşmuş; “Parti”, “vatan”, “piyoner”, “TKZS” gibi ideolojik kavramlar sıkça kullanılmıştır. Anlatım, genellikle basit karşıtlıklar üzerinden kurulmuştur (iyi-kötü, sosyalizm-kapitalizm). Gazetenin üslubu öğretici ve yönlendirici tondadır; “Yapmalısın”, “olmalısın” gibi kalıplarla telkin yapılmıştır.
Bu bağlamda gazete, çocuklara sadece bilgi vermekle kalmamış, aynı zamanda onları sosyalist vatandaşlar olarak yetiştirmeyi amaçlayan pedagojik ve ideolojik bir işlev üstlenmiştir.
Sonuç
“Eylülcü Çocuk” gazetesinin 1960 yılındaki içeriği, gazetenin kuruluş amacına uygun olarak, dönemin çocuklarının sosyalist düşünce ve değerlerle sistemli bir şekilde şekillendirilmesini amaçlayan önemli bir araç olduğunu göstermiştir. Kolektif emek ve disiplin vurgusu, anti-kapitalist duruş ve bilim sevgisi gibi temalar, çocukların aktif toplumsal roller üstlenen, sosyalist toplumun normlarına uygun bireyler olarak yetişmesini sağlamayı hedeflemiştir.
Özellikle din karşıtı eğitimin bu denli güçlü ve eleştirel bir yaklaşımla işlenmesi, gazetenin salt eğitsel bir yayın olmaktan öte, dini inançları hedef alan ve aile içindeki geleneksel değerlerin dahi reddedilmesini öğütleyen bir ideolojik yönlendirme aracı olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, gazetenin dönemin Bulgaristan Türk çocukları üzerindeki çok boyutlu etkilerini anlamak açısından önemli bulgular sunmaktadır.
Not: Bu metin International Balkan Periodicals: Trajectory of the Islamic Thought 1945-1990 başlıklı sempozyumda sunulmuştur.
